Discuss the strategic significance of the Strait of Hormuz in global geopolitics. How do Iran–USA tensions over the nuclear issue impact global energy security and regional stability?

"વૈશ્વિક ભૂ-રાજનીતિ (Global Geopolitics) માં હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીના વ્યૂહાત્મક મહત્વની ચર્ચા કરો. પરમાણુ મુદ્દે ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો તણાવ વૈશ્વિક ઉર્જા સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક સ્થિરતાને કેવી રીતે અસર કરે છે?"

હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) ભૌગોલિક રીતે નાની હોવા છતાં વૈશ્વિક ઉર્જા સુરક્ષા અને ભૂ-રાજનીતિ માટે 'વિશ્વની સૌથી મહત્વની ધમની' સમાન છે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે પરમાણુ મુદ્દે ચાલી રહેલો સંઘર્ષ આ માર્ગને વારંવાર અસ્થિર બનાવે છે, જેની અસર સીધી વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પડે છે.

🖊હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ:

✒️ઉર્જાનું પ્રવેશદ્વાર (Energy Chokepoint): વિશ્વના કુલ તેલ વેપારના આશરે ૨૦-૨૫% (દરરોજ ૨ કરોડ બેરલથી વધુ) અને વૈશ્વિક લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) ના ૨૦% જથ્થો આ સાંકડા માર્ગેથી પસાર થાય છે.

✒️ભૌગોલિક મર્યાદા: ઓમાન અને ઈરાન વચ્ચે આવેલી આ સામુદ્રધુની તેના સૌથી સાંકડા બિંદુએ માત્ર ૩૩ કિમી પહોળી છે, જે તેને Mine Laying (ખાલસાબંધી) કે નૌકાસેનાના બ્લોકેડ માટે અત્યંત સંવેદનશીલ બનાવે છે.

✒️મહત્વના નિકાસકારો: સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, યુએઈ, કુવૈત અને કતાર જેવા મુખ્ય તેલ-ગેસ ઉત્પાદક દેશો માટે સમુદ્ર સુધી પહોંચવાનો આ એકમાત્ર વ્યવહારુ માર્ગ છે.

✒️એશિયાની નિર્ભરતા: હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા તેલનો ૮૦% થી વધુ જથ્થો ચીન, ભારત, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા એશિયાઈ દેશોમાં જાય છે.


🖊ઈરાન-અમેરિકા તણાવ અને તેની વૈશ્વિક અસરો:

૧. વૈશ્વિક ઉર્જા સુરક્ષા પર અસર:

✒️કિંમતોમાં અસ્થિરતા: ઈરાન દ્વારા સામુદ્રધુની બંધ કરવાની માત્ર 'ધમકી' પણ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ તેલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો લાવી શકે છે. માર્ચ ૨૦૨૬ના તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, પ્રાદેશિક તણાવને કારણે બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે.

✒️પુરવઠાની સાંકળમાં વિક્ષેપ: સામુદ્રધુનીના આંશિક બંધ થવાથી પણ શિપિંગ ખર્ચ અને વીમા પ્રીમિયમમાં વધારો થાય છે, જે આખરે ઉપભોક્તા દેશોમાં ફુગાવો વધારે છે.

✒️વૈકલ્પિક માર્ગોની મર્યાદા: સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈ પાસે પાઈપલાઈન દ્વારા થોડો તેલ જથ્થો વાળવાની ક્ષમતા છે, પરંતુ તે હોર્મુઝના વિશાળ પ્રવાહની સરખામણીમાં ઘણી ઓછી છે.

૨. પ્રાદેશિક સ્થિરતા પર અસર:

✒️સૈન્યીકરણ: આ ક્ષેત્રમાં અમેરિકાની પાંચમી નૌકાદળની (US Fifth Fleet) હાજરી અને ઈરાન દ્વારા ડ્રોન કે મિસાઈલ હુમલાની ચેતવણીને કારણે પશ્ચિમ એશિયામાં 'પ્રોક્સી વોર' (છાયા યુદ્ધ) નું જોખમ વધી જાય છે.

✒️રાજદ્વારી તણાવ: પરમાણુ કરાર (JCPOA) ના ભાવિ પરની અનિશ્ચિતતા આ પ્રદેશના દેશો વચ્ચે વિશ્વાસનો અભાવ પેદા કરે છે, જે આર્થિક સહયોગમાં અવરોધક બને છે.

🖊ભારત માટે પ્રાસંગિકતા:

✒️આયાત નિર્ભરતા: ભારત તેની ક્રૂડ તેલની જરૂરિયાતના ૬૦% થી વધુ જથ્થો આ ખાડી દેશોમાંથી મેળવે છે.

✒️ભારતીય ડાયસ્પોરા: ખાડી દેશોમાં વસતા આશરે ૮૦ લાખ ભારતીયોની સુરક્ષા પ્રાદેશિક અસ્થિરતા સાથે જોડાયેલી છે.

✒️વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા: ભારત માટે ચાબહાર પોર્ટ અને ઈન્ટરનેશનલ નોર્થ-સાઉથ ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોર (INSTC) જેવા પ્રોજેક્ટ્સ પર પણ આ તણાવની અસર પડે છે.


હોર્મુઝની સામુદ્રધુની માત્ર એક જળમાર્ગ નથી, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્રની શિરા છે. ઈરાન-અમેરિકા તણાવનું શાંતિપૂર્ણ અને રાજદ્વારી સમાધાન જ વિશ્વમાં ઉર્જા સ્થિરતા અને આર્થિક વિકાસ સુનિશ્ચિત કરી શકે તેમ છે. ભારત માટે તેલના સ્ત્રોતોનું વૈવિધ્યકરણ (Diversification) અને વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર (SPR) વધારવા તે સમયની માંગ છે.

આવી જ માહિતી માટે જોડાયેલા રહો @Focus4GPSC